ت تأثير تجددى - با اين‌كه اين گونه جملات و كلمات را نمىتوان به عنوان يك اصطلاح فلسفى تلقى كرد لكن چون ترجمه و تفسير اين لغات و تعبيرات خاصه در مسائل اساسى فلسفه صدرا به كار آيد ذكر آن‌ها بىفايده نخواهد بود . تأثير تجددى در مقابل تأثير ابداعى است و چنان كه در مقوله « ان يفعل » گفته شد صدرا فعل را عبارت از تأثير تجددى مىداند . تأثيرات تجددى در مواد جسمانى و تأثيرات اجسام است در يكديگر و عبارت از تحريكات و تأثيرات جسمانى است در مواد جسمانى بر خلاف تأثير ابداعى كه تأثير ذات حق و عقول مفارقه است در معلولات و مبدعات خود كه نحوهء تأثير آن‌ها تأثير ابداعى است . « 1 » تأويل - حمل كلام است بر غير معنى موضوع له . عارفان و اهل ذوق توجيهات خود را از آيات و روايات ، تأويل ندانسته و حمل كلام بر ظاهر مىدانند چنان كه به نقل اسفار ابن عربى و صدر الدين قونوى گفته‌اند ما عقايد خود را با قرآن و حديث مقابله و مطابقه كنيم « 2 » يعنى تفسيرى كه ما مىكنيم مطابق با ظواهر قرآن و احاديث است و بنابر اين نيازى به تأويل نيست و در عين حال تأويلات متكلمان و علما را نادرست مىدانند و مخالف با مكاشفات خود مىدانند . آن‌ها مىگويند ما مطابق با مفاد ظاهر آيات و روايات حقايق را كشف مىكنيم و نيازى به تأويل نداريم . از طرفى ملا صدرا مىگويد راسخان در علم كه در قرآن مجيد آمده است ائمه معصومند و حتى آن‌ها هم آيات را تأويل نكرده‌اند و مىگويد : بصيرت كافى لازم است كه حقايق را از ظواهر آيات و احاديث دريابيم و مىگويد : اهل نظر و علوم عقلى و حكماى اسلام آيات و احاديث را تأويل كرده‌اند مطابق با نظريات عقلى خود . ملا صدرا به گروهى كه با توجه به ظاهر پاره‌اى از آيات و احاديث مانند حنابله قايل به تجسيم و تشبيه شده‌اند نخست حمله كرده است و گويد كار معتزله و متفلسفان به جايى رسيد كه در خطابات شريعت همهء ظواهر را دگرگون كردند و پاره‌اى در منع استفاده از عقل غلو كرده‌اند مانند حنابله . ملا صدرا اقوال گوناگون را در باب حدود تأويل و جواز و عدم جواز آن آورده‌اند . « 3 » قد ظهر و تبين لك مما تلونا عليك ، ان

--> ( 1 ) اسفار ، ج 3 ، صص 19 ، 102 . ( 2 ) همان ، ج 2 ، سفر 1 ، صص 342 - 343 . ( 3 ) مفاتيح الغيب ، صص 84 - 85 .